Trafo Bakımı Nasıl Yapılır? Yağlı ve Kuru Tip Trafo Kontrolleri
OG/AG dağıtım trafolarında (1-36 kV) periyodik kontrol; gözle kontrol, topraklama ölçümleri, yağ ve sargı testleri ile koruma rölelerinin denenmesinden oluşur. İşyerlerinde transformatörün kontrolü İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III'e göre en geç yılda bir yapılır.
Öne Çıkanlar
- Periyot: İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-3'e göre transformatör, elektrik ve topraklama tesisatı en fazla 1 yılda bir kontrol edilir (EK-III değişik RG 23.12.2025/33116).
- Kontrol; trafo, kesici ve hücre için ayrı ayrı belgelenir ve uygunsuzluk bulguları genellikle fotoğrafla kayıt altına alınır.
- İşletme topraklaması için sahada sıklıkla 2 Ω hedeflenir; bağlayıcı kriter, topraklama geriliminin Topraklamalar Yönetmeliği Şekil-6'daki izin verilen dokunma gerilimi ile karşılaştırılmasıdır.
- Genleşme depolu (konservatörlü) yağlı trafolarda Buchholz rölesi, hermetik trafolarda ise gaz, basınç, sıcaklık ve seviyeyi birlikte izleyen koruma rölesi (DMCR/DGPT2 tipi) bulunur.
- Yağlı trafolarda yağ delinme dayanımı ve çözünmüş gaz analizi (DGA), arızaları belirti vermeden önce gösteren en yararlı testlerdir.
- İzole istanka, sehpa, halı, eldiven gibi koruyucu donanımların da periyodik elektriksel testleri kapsam dahilindedir.
Trafo Periyodik Kontrolü Nedir ve Neden Zorunludur?
Transformatör periyodik kontrolü, orta gerilim (1-36 kV) seviyesindeki dağıtım ve güç trafolarının; bağlı oldukları hücre, kesici, ayırıcı ve topraklama tesisatıyla birlikte belirli aralıklarla, yetkili kişilerce gözden geçirilip ölçülmesi ve raporlanması sürecidir. Amaç, enerji sürekliliğini korumanın yanı sıra dokunma ve adım gerilimi gibi can güvenliği risklerini erkenden saptamaktır.
Bu kontrollerin dayanağı; İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III (periyot ve yetkili kişi), Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000/24246; trafo koruması Madde 38 ve 40) ve Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'dir (RG 21.08.2001/24500). Uygulamada her bir ekipman (trafo, anahtarlamalı hücre, kesici) için ayrı kayıt tutulur ve tespit edilen uygunsuzluklar çoğu zaman fotoğrafla belgelenerek rapora eklenir. Sahada adım adım uygulamak için trafo bakım kontrol listesini kullanabilirsiniz.
- Kontroller ilk kullanım öncesinde, önemli bakım/onarım sonrasında ve düzenli periyotlarla yapılır.
- Rapor; firma bilgileri, ekipman etiket verileri, ölçüm cihazı kalibrasyon bilgileri ve sonuç kanaatini içerir.
- Değerlendirme genellikle 'uygun', 'uygun değil' veya 'uygulanamaz' biçiminde sonuçlandırılır.
Gözle Kontrol: Nelere Bakılır?
Gözle kontrol, herhangi bir ölçüm yapılmadan önce trafo bölümünün ve hücrenin fiziksel durumunu değerlendirir. Bu aşamada uyarı ve ölüm tehlikesi levhaları, hücre kapı kilitleri, güvenlik bariyerleri ve enerjili kısımların erişilmez olması gibi temel güvenlik unsurları gözden geçirilir. Yapının nem, çatlak, su alma ve havalandırma açısından durumu da bu kapsamdadır.
Trafo gövdesinde çürüme, deformasyon ve boya ihtiyacı; buşing ve ark boynuzlarında hasar; bağlantı noktalarında ısınma kontrol edilir. Bağlantıların ve gövdenin termal kamerayla taranması, gevşek veya aşırı ısınan noktaları enerji kesintisine gerek kalmadan ortaya çıkardığı için yaygın bir yöntemdir. Trafo odasında mevzuata aykırı malzeme depolanmaması ve güvenlik mesafelerinin korunması da denetlenir.
- Levha, kilit, plastik zincir ve bariyer kontrolleri
- Gövde, buşing, ark boynuzu ve bağlantıların görsel ve termal kontrolü
- Aydınlatma, acil aydınlatma, sinyal lambaları ve akü/redresör grubu kontrolü
- Trafo odasının düzeni, yangın söndürme/algılama ve güvenlik mesafeleri
Yağlı ve Kuru Tip Trafolarda Bakım Farkları
Yağlı tip transformatörlerde bakımın merkezinde yalıtım yağı vardır. Yağ seviyesi (genellikle bir referans sıcaklığa göre işaretli), olası sızıntılar, silikajel nem tutucunun rengi ve sıcaklık göstergeleri kontrol edilir. Genleşme depolu trafolarda Buchholz rölesinin alarm ve açma kontakları, hermetik trafolarda ise DMCR/DGPT2 tipi koruma rölesinin gaz, basınç ve sıcaklık kontakları denenir; kontakların kesiciyi gerçekten açtırdığı fonksiyon testiyle doğrulanır. Hangi gücün üzerinde hangi korumanın isteneceği dağıtım şirketi teknik şartnamesinde belirtilir. Yağlı trafolarda ayrıca yağ toplama çukurunun uygunluğu da değerlendirilir.
Kuru tip (döküm reçineli) trafolarda yağ ve buna bağlı röleler bulunmadığından bakım; sargı yüzeylerinin temizliği, tozlanma, soğutma/havalandırmanın yeterliliği, sıcaklık izleme sensörleri ve yalıtım yüzeylerinin durumu üzerine yoğunlaşır. Kuru tipte PT100/PTC sensörlerinin alarm ve açma eşikleri test edilir. Her iki tipte de trafo odasının havalandırması yük altında kontrol edilmelidir; doğal havalandırma yetersizse fan eklenir.
Ölçüm ve Testler
| Test | Amaç | Referans | Önerilen sıklık |
|---|---|---|---|
| Yağ delinme dayanımı | Nem ve kirlilik | IEC 60156; değerlendirme IEC 60422 | Yılda bir |
| Çözünmüş gaz analizi (DGA) | İç arıza (ark, kısmi deşarj, aşırı ısınma) | Numune IEC 60567, yorum IEC 60599 | Yılda bir; gaz artışında daha sık |
| Yalıtım direnci ve polarizasyon indeksi | Sargı yalıtımının durumu | Üretici değerleri, önceki ölçümlerle karşılaştırma | Yılda bir (enerjisiz) |
| Sargı direnci | Bağlantı ve kademe kontakları | Fabrika test raporu ile karşılaştırma | Arıza şüphesinde ve kademe değişiminden sonra |
| Çevirme oranı (TTR) | Sarım arası kısa devre | IEC 60076-1 toleransı (±%0,5) | Arıza şüphesinde |
| Termal kamera taraması | Gevşek veya ısınan bağlantılar | Yük altında karşılaştırmalı ölçüm | Yükün yüksek olduğu dönemde, 6-12 ayda bir |
Topraklama Kontrolü ve Ölçümler
Topraklama, trafo güvenliğinin en kritik halkasıdır. Trafolarda hem işletme (nötr) topraklaması hem de koruma topraklaması bulunması beklenir; bunlar tesise göre ayrık ya da birleşik olabilir. Ölçümler mümkünse enerjisiz durumda ve işletme sorumlusu mühendisin bilgisiyle yapılır. Koruma topraklamasında hücreleri dolaşan topraklama lamasından, işletme topraklamasında ise trafo yıldız noktası topraklama iletkeninden ölçüm alınır. Her iki ölçümde de ölçü klemensi açılmalıdır; aksi halde şebekenin PEN iletkeni ve diğer topraklamalar üzerinden paralel yol oluşur ve sonuç olduğundan düşük çıkar.
Değerlendirmede koruma iletkeni kesitinin toprak kısa devre akımına uygunluğu, ölçülen topraklama direncine bağlı topraklama gerilimi (UE) ve bunun izin verilen dokunma gerilimi sınırlarıyla karşılaştırılması esastır. Birleşik topraklamalarda alçak gerilim tarafının TN, TN-C/S veya TT olmasına göre farklı uygunluk kriterleri uygulanır. İşletme topraklaması için sahada sıklıkla 2 Ω hedeflenir; ancak bu bir yönetmelik sınırı değil, dokunma gerilimi koşulunu güvenli tarafta sağlamaya yönelik uygulama değeridir.
Topraklamalar Yönetmeliği Ek-P, sanayi ve ticaret tesislerinde topraklama direnci ölçümü için 1 yıl önerir; ıslak ve parlayıcı-patlayıcı ortamlarda süre bir yılı aşmamalıdır. Kullanılan ölçüm cihazlarının kalibrasyonu geçerli olmalı ve raporda belirtilmelidir.
- İşletme ve koruma topraklaması iletkenlerinde korozyon, kopma ve kesit kontrolü
- Topraklama direnci ve buna bağlı topraklama gerilimi ölçümü/hesabı
- Dokunma ve adım gerilimine karşı dolaylı temas koruması değerlendirmesi
- Potansiyel dengeleme iletkenlerinin mekanik dayanım kontrolü
Güvenlik, Periyot ve Sorumluluklar
Trafo kontrolleri yüksek riskli işlerdir ve yalnızca yetkilendirilmiş, uzman kişilerce yapılmalıdır. Çalışma sırasında izole istanka, izole sehpa, izole halı ve gerilim sınıfına uygun yalıtkan eldiven gibi koruyucu donanımların hem görsel kontrolü hem de periyodik elektriksel testi gereklidir. Ortamda uygun sınıf yangın söndürücü (CO2 veya kuru kimyevi toz) ve güncel ilk yardım malzemesi bulundurulması beklenir.
İşyerlerinde transformatör, elektrik ve topraklama tesisatı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-3'e göre en geç yılda bir kontrol edilir (RG 25.04.2013/28628; EK-III 23.12.2025/33116 ile değişti, güncel metni kontrol edin). YG tesisinde ayrıca bir işletme sorumlusu elektrik mühendisi bulunmalıdır (EKAT Madde 60).
VoltGuard trafo kontrol raporlarında yağ ve topraklama ölçümlerini önceki yılların değerleriyle karşılaştırmalı olarak verir.
Sık Sorulan Sorular
Trafo periyodik kontrolü ne kadar sürede bir yapılmalı?
İşyerlerinde transformatör ile elektrik ve topraklama tesisatı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-3'e göre en fazla yılda bir kontrol edilir (değişik RG 23.12.2025/33116). Önemli bakım ve onarımdan sonra da kontrol tekrarlanır.
Yağlı ve kuru tip trafo bakımı arasındaki temel fark nedir?
Yağlı trafolarda bakım büyük ölçüde yalıtım yağı etrafında döner: yağ seviyesi, sızıntı, silikajel, Buchholz veya hermetik trafo koruma rölesi, yağ delinme dayanımı, DGA ve yağ çukuru kontrol edilir. Kuru tip trafolarda yağ bulunmadığından temizlik, tozlanma, soğutma/havalandırma ve sıcaklık izleme sensörleri öne çıkar. Her iki tipte de havalandırma ve topraklama kontrol edilir.
Trafo topraklama direnci kaç ohm olmalı?
Sahada işletme topraklaması için sıklıkla 2 Ω hedeflenir, ancak bu bir yönetmelik sınırı değildir. Belirleyici olan, ölçülen dirence bağlı topraklama geriliminin Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği Madde 5-d Şekil-6'daki izin verilen dokunma gerilimini aşmamasıdır.
Trafo kontrolünü kim yapabilir?
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III'e göre transformatörlerin periyodik kontrolünü yetkili elektrik mühendisleri yapar (güncel yetkili kişi tanımı için EK-III'ü kontrol edin). Ölçümler enerjisiz ortamda ve tesisin yetkili işletme sorumlusunun bilgisi ile gerçekleştirilir; kullanılan cihazların kalibrasyonu geçerli olmalı ve sonuçlar resmî bir raporla belgelenmelidir.
Kontrol sonucunda uygunsuzluk çıkarsa ne olur?
Tespit edilen uygunsuzluklar fotoğraf ve notlarla raporlanır; can güvenliğini doğrudan tehdit eden bulgularda ekipman 'uygun değil' olarak raporlanır. Uygunsuzluk giderildikten sonra ilgili kontrol tekrarlanarak ekipman yeniden uygun hale getirilir.
Resmî Kaynaklar
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628; EK-III değişik 23.12.2025/33116)
- Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000/24246)
- Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (RG 21.08.2001/24500)
- IEC 60076-1 - Güç transformatörleri, genel (teknik kaynak)
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve teknik danışmanlık ya da resmî kılavuz niteliği taşımaz. Mevzuat atıfları 24.10.2026 tarihinde kontrol edilmiştir.
İlgili kaynaklar: Trafo bakımı ve OG hücre bakımı hizmeti, Trafo bakım checklisti, YG İşletme Sorumluluğu, Topraklama Nedir?, Trafo, Kısa Devre ve Koordinasyon (Akademi), Trafo Akımı Hesaplama, VoltSim Trafo Merkezi.