Elektrik Terimleri Sözlüğü
Sahada, projede ve faturada sık karşılaşılan 54 elektrik kavramının kısa tanımı. Her terimde ilgili standart veya yönetmelik ile konuyu ayrıntılı anlatan rehber, hesap aracı ya da VoltSim simülasyonu bağlantısı bulunur.
A
- AG, OG ve YGDiğer adları: alçak gerilim, orta gerilim, yüksek gerilim
Gerilim seviyesi sınıfları. Alçak gerilim (AG) 1 kV ve altıdır. Türkiye’de 1 kV üzeri dağıtım gerilimleri (ör. 10,5 kV, 34,5 kV) uygulamada orta gerilim (OG) olarak anılır; yönetmeliklerde 1 kV üzeri tüm gerilimler yüksek gerilim (YG) kapsamındadır.
- Akım taşıma kapasitesi (Iz)Diğer adları: kablo akım kapasitesi
Bir iletkenin, belirtilen döşeme ve ortam koşullarında, yalıtımına zarar verecek sıcaklığa ulaşmadan sürekli taşıyabileceği akım. Döşeme yöntemi, ortam sıcaklığı ve gruplama düzeltme katsayılarıyla azaltılır (TS HD 60364-5-52).
- Aktif güç (P)Diğer adları: kW, gerçek güç
Yükün işe ve ısıya dönüştürdüğü güç; birimi watt (W) veya kilowatt (kW). Üç fazlı dengeli sistemde P = √3 · U · I · cosφ ile bulunur. Sayaç kWh olarak aktif enerjiyi ölçer.
- Ana potansiyel dengelemeDiğer adları: eşpotansiyel bara, potansiyel dengeleme barası
Binaya giren metal tesisatın (su, gaz, ısıtma boruları, yapı çeliği) ve koruma iletkenlerinin ana topraklama barasında birleştirilmesi. Arıza anında dokunulabilen metal kısımlar arasında tehlikeli gerilim farkı oluşmasını önler.
- Anma akımı (In)Diğer adları: nominal akım
Bir cihazın (şalter, sigorta, motor, trafo) üreticisince belirlenmiş, sürekli çalışmada taşıyabileceği akım. Koruma seçiminde Ib ≤ In ≤ Iz koşulu aranır.
- Aydınlık düzeyi (lüks)Diğer adları: lux, aydınlatma şiddeti
Bir yüzeye düşen ışık akısının alana oranı; birimi lüks (lx = lm/m²). İç mekân çalışma alanları için gerekli değerler TS EN 12464-1’de verilir.
D
- DC/AC oranıDiğer adları: inverter yükleme oranı
Bir GES’te panel (DC) kurulu gücünün inverter AC çıkış gücüne oranı. 1’in biraz üzerinde seçilmesi düşük ışınımlı saatlerde verimi artırır; çok yüksek oran öğle saatlerinde kırpmaya (clipping) yol açar.
- Dokunma gerilimiDiğer adları: temas gerilimi
Arıza sırasında insanın aynı anda dokunabileceği iki nokta (örneğin metal gövde ile toprak) arasında oluşan gerilim. Koruma, bu gerilimin tehlikeli süre boyunca kalmamasını sağlayacak şekilde seçilir.
E
- Elektrik panosuDiğer adları: dağıtım panosu, ADP, MCC, şalt panosu
Koruma, kumanda ve ölçü cihazlarının bir mahfaza içinde toplandığı dağıtım ünitesi. Alçak gerilim panoları TS EN IEC 61439 serisine göre tasarlanır ve doğrulanır.
- Enerji analizörüDiğer adları: güç analizörü, şebeke analizörü
Gerilim, akım, güç, enerji, güç faktörü ve harmonikleri ölçüp kaydeden cihaz. Kompanzasyon ve harmonik filtre tasarımı, enerji kalitesi ölçümü ile başlar.
F
- Frekans invertörü (VFD)Diğer adları: sürücü, hız kontrol cihazı, AC sürücü
Motorun beslendiği gerilimin frekansını ve genliğini değiştirerek devir ve torku kontrol eden güç elektroniği cihazı. Yumuşak kalkış ve enerji tasarrufu sağlar; harmonik kaynağıdır.
G
- Gerilim düşümüDiğer adları: %e, voltaj düşümü
Akımın iletken direnci ve reaktansı üzerinden geçerken kaynakla yük arasında oluşan gerilim kaybı. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği Madde 57’ye göre yapı bağlantı kutusundan tüketiciye kadar aydınlatma/priz devrelerinde %1,5, motor devrelerinde %3 aşılmamalıdır.
- Görünür güç (S)Diğer adları: kVA
Gerilim ile akımın çarpımı; birimi VA veya kVA. Trafo, jeneratör ve UPS gibi kaynaklar kVA ile anılır, çünkü ısınmalarını belirleyen akımdır. S² = P² + Q² (sinüsoidal durumda).
- Güç faktörü (cosφ)Diğer adları: cos fi, cosfi, güç katsayısı
Aktif gücün görünür güce oranı. Sinüsoidal sistemde akım ile gerilim arasındaki faz açısının kosinüsüdür; harmonik varsa toplam güç faktörü (PF) cosφ’den küçük olur. Düşük güç faktörü aynı iş için daha fazla akım ve reaktif enerji bedeli demektir.
- Güneş enerji santrali (GES)Diğer adları: GES, fotovoltaik, PV, çatı GES
Fotovoltaik panellerle güneş ışığını doğrudan elektriğe çeviren santral. Panel dizileri inverterlere bağlanır; üretim ışınım, panel eğimi–yönü, sıcaklık ve gölgelenmeye göre değişir.
H
- HarmonikDiğer adları: THD, harmonik bozulma
Şebeke frekansının (50 Hz) tam katlarındaki akım veya gerilim bileşenleri. Sürücüler, UPS ve LED sürücüler gibi doğrusal olmayan yüklerden kaynaklanır; kondansatör ısınması, nötr akımı artışı ve rezonans riskine yol açar. Toplam harmonik bozulma (THD) ile ifade edilir.
- Harmonik filtre (detuned reaktör)Diğer adları: filtre reaktörü, ayarsız filtre, p oranı
Kompanzasyon kondansatörüne seri bağlanan reaktör. %7 (189 Hz) veya %14 (134 Hz) gibi bir p oranıyla rezonans frekansını baskın harmoniklerin altına çeker; kondansatörü korur ve harmonik büyümesini önler.
I
- IEC 61850Diğer adları: GOOSE, MMS
Trafo merkezi otomasyonunda koruma röleleri, kontrol birimleri ve SCADA arasındaki haberleşmeyi tanımlayan uluslararası standart serisi. Hızlı röleler arası mesajlar için GOOSE, istemci–sunucu verisi için MMS kullanılır.
İ
- İnverter (evirici)Diğer adları: invertör, evirici
Doğru akımı (DC) alternatif akıma (AC) çeviren güç elektroniği cihazı. GES’te panellerin DC gücünü şebekeye uygun AC’ye çevirir ve MPPT ile en yüksek güç noktasını izler.
- İşletme sorumluluğuDiğer adları: trafo işletme sorumlusu, YG işletme sorumluluğu
Yüksek gerilim tesisinin (trafo merkezi, OG hücreleri) güvenli işletilmesinden, bakım ve manevra düzeninden sorumlu elektrik mühendisinin üstlendiği görev; EMO’nun ilgili yönetmeliğiyle düzenlenir.
J
- Jeneratör (generatör grubu)Diğer adları: dizel jeneratör, genset
Motorla tahrik edilen alternatörden oluşan yedek veya ana enerji kaynağı. Güç seçiminde sürekli yük kadar büyük motorların kalkış akımı ve gerilim çökmesi de belirleyicidir (TS ISO 8528).
K
- Kablo kesitiDiğer adları: iletken kesiti, mm²
İletkenin mm² cinsinden kesit alanı. Akım taşıma kapasitesi, gerilim düşümü, kısa devre dayanımı ve koruma koordinasyonu birlikte sağlanacak şekilde seçilir.
- Kaçak akım rölesi (RCD)Diğer adları: RCCB, RCBO, hayat koruma rölesi, kaçak akım koruma
Faz ve nötr akımları arasındaki farkı (toprağa kaçan akımı) algılayıp devreyi açan koruma cihazı. 30 mA eşikli olanlar ek hayat koruması, 300 mA olanlar yangın koruması amacıyla kullanılır; AC, A, F ve B tipleri algılayabildikleri akım biçimine göre ayrılır.
- Kesme kapasitesi (Icu, Ics)Diğer adları: kısa devre kesme kapasitesi, Icn
Bir şalterin güvenle kesebileceği en büyük kısa devre akımı. Icu son kesme kapasitesi, Ics işletme kesme kapasitesidir; tesisteki beklenen kısa devre akımından küçük olamaz.
- Kısa devre akımı (Ik)Diğer adları: Ik3, arıza akımı
Fazlar arasında veya faz ile toprak arasında empedansı çok küçük bir bağlantı oluştuğunda akan akım. Değeri trafo gücü, kısa devre gerilimi (uk) ve kablo empedansıyla belirlenir; IEC 60909’a göre hesaplanır.
- Kısa devre gerilimi (uk)Diğer adları: uk%, empedans gerilimi
Trafonun sekonderi kısa devre edildiğinde anma akımını akıtmak için primere uygulanması gereken gerilimin anma gerilimine yüzde oranı. Trafonun iç empedansını gösterir; sekonder kısa devre akımı yaklaşık In · 100 / uk’dır.
- KompanzasyonDiğer adları: reaktif güç kompanzasyonu, kondansatör panosu
Endüktif yüklerin çektiği reaktif gücün, yüke yakın kondansatörlerle yerinde karşılanması. Şebekeden çekilen akımı ve reaktif enerji bedelini azaltır; kademeli kondansatörler reaktif güç rölesiyle devreye alınır.
- KontaktörDiğer adları: AC-3
Bobinine uygulanan kumanda gerilimiyle güç kontaklarını açıp kapatan elektromekanik anahtar. Motorlar için AC-3 kullanım kategorisindeki anma akımına (Ie) göre seçilir; kısa devre koruması yapmaz.
- Kuvvetli akım tesisiDiğer adları: OG, YG tesisi
Enerji üretimi, iletimi, dağıtımı ve kullanımına yönelik tesisler; zayıf akım (haberleşme, sinyal) tesislerinden ayrılır. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ile düzenlenir.
L
- Lisanssız üretimDiğer adları: mahsuplaşma, öz tüketim GES
Tüketim tesisiyle ilişkilendirilmiş, lisans almadan yapılabilen elektrik üretimi (çoğunlukla çatı GES). Bağlantı, mahsuplaşma ve ihtiyaç fazlası enerji kuralları Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği ile belirlenir.
M
- ModbusDiğer adları: Modbus RTU, Modbus TCP, RS-485
Endüstride sayaç, analizör, sürücü ve PLC’ler arasında yaygın kullanılan ana–uç (master–slave) haberleşme protokolü. Modbus RTU genellikle RS-485 hattı, Modbus TCP Ethernet üzerinden çalışır.
- Motor koruma şalteri (MPCB)Diğer adları: motor koruma, termik manyetik motor şalteri
Motoru aşırı yüke karşı ayarlı termik elemanla, kısa devreye karşı manyetik açtırmayla koruyan şalter. Ayar aralığı motor anma akımını kapsayacak şekilde seçilir.
- MPPTDiğer adları: en yüksek güç noktası izleme
Maximum Power Point Tracking: inverterin, ışınım ve sıcaklık değiştikçe panel dizisinin gerilim–akım eğrisinde en fazla güç verilen noktayı sürekli araması.
N
- Nötr iletkeni (N)Diğer adları: nötr
Üç fazlı sistemin yıldız noktasına bağlı, dengesiz yük ve tek fazlı yük akımını taşıyan iletken. Koruma iletkeniyle (PE) karıştırılmamalıdır; TN-S sistemde ikisi ayrı çekilir.
O
- OG hücresiDiğer adları: orta gerilim hücresi, RMU, modüler hücre
Orta gerilimde (1 kV üzeri, 36 kV’a kadar) giriş, ölçü, trafo koruma ve çıkış fonksiyonlarını taşıyan metal mahfazalı şalt ünitesi; kesici, yük ayırıcı, ayırıcı, akım–gerilim trafoları ve koruma rölesini içerir.
P
- Paratoner (yıldırımdan korunma)Diğer adları: yakalama ucu, Franklin çubuğu, Faraday kafesi, LPS
Yıldırımı yakalayıp indirme iletkenleriyle güvenli biçimde toprağa ileten dış yıldırımdan korunma sistemi. Tasarım ve risk değerlendirmesi TS EN 62305 serisine göre yapılır; tesisat periyodik kontrole tabidir.
- Periyodik kontrolDiğer adları: periyodik muayene, EK-III
İş ekipmanı ve tesisatların belirli aralıklarla yetkili kişilerce muayene ve test edilerek raporlanması. İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III’e göre elektrik iç tesisatı, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatı için en uzun aralık bir yıldır.
- PLCDiğer adları: programlanabilir lojik kontrolör
Girişlerini okuyup yazılı programa göre çıkışlarını süren endüstriyel kontrol bilgisayarı. Döngüsel tarama (scan) mantığıyla çalışır; ladder, yapısal metin gibi IEC 61131-3 dilleriyle programlanır.
R
- Reaktif güç (Q)Diğer adları: kVAr, endüktif, kapasitif
Motor, trafo ve balast gibi endüktif yüklerde manyetik alan oluşturmak için kaynak ile yük arasında gidip gelen güç; birimi VAr veya kVAr. İş yapmaz ama hatlarda akım ve kayıp oluşturur.
- Reaktif güç rölesiDiğer adları: RGR, kompanzasyon rölesi
Akım trafosu ve gerilim ölçümüyle güç faktörünü izleyip kompanzasyon kademelerini sırayla devreye alan veya çıkaran kontrol cihazı.
- Rüzgâr türbini (RES)Diğer adları: RES, rüzgar santrali
Rüzgârın kinetik enerjisini rotor ve jeneratörle elektriğe çeviren makine; birden fazlası rüzgâr enerji santralini (RES) oluşturur. Üretim, rüzgâr hızının yaklaşık küpüyle artar ve kesme hızında türbin durdurulur.
S
- SCADADiğer adları: uzaktan izleme ve kontrol
Supervisory Control and Data Acquisition: dağıtık tesislerdeki PLC, RTU ve rölelerden veri toplayıp operatöre izleme, kontrol, alarm ve raporlama sunan sistem.
- Seçicilik (selektivite)Diğer adları: selektivite, koordinasyon
Arıza durumunda yalnızca arızaya en yakın koruma cihazının açması, üstteki cihazların kapalı kalması. Akım, zaman ve enerji seçiciliği üretici tablolarıyla doğrulanır.
- Sigorta (NH, gG, aM)Diğer adları: bıçaklı sigorta, NH sigorta, buşon
İçindeki eriyen elemanla aşırı akım ve kısa devrede devreyi kesen koruma elemanı. gG genel amaçlı hat koruması, aM yalnız kısa devre için motor koruması sağlar; NH bıçaklı sigortalar yüksek kesme kapasitesiyle dağıtım panolarında kullanılır (IEC 60269).
Ş
- Şarj istasyonu (AC/DC)Diğer adları: EV şarj, elektrikli araç şarjı, wallbox
Elektrikli araç bataryasını şebekeden dolduran ünite. AC şarjda dönüştürme araç içindeki şarj cihazıyla, DC hızlı şarjda istasyon içindeki doğrultucuyla yapılır. Kamuya açık hizmet Şarj Hizmeti Yönetmeliği ile düzenlenir.
- Şönt reaktörDiğer adları: şönt, kapasitif ceza
Hafif yükte kablo kapasitesinin veya fazla kompanzasyonun oluşturduğu kapasitif reaktif gücü dengelemek için şebekeye paralel bağlanan reaktör. Kapasitif reaktif enerji bedelinin önlenmesinde kullanılır.
T
- TMŞ (termik manyetik şalter)Diğer adları: kompakt şalter, MCCB, otomatik sigorta, MCB
Aşırı yükte termik (bimetal veya elektronik), kısa devrede manyetik açtırmayla devreyi kesen şalter. Küçük anma akımlarında MCB (IEC 60898), büyüklerde kompakt şalter (MCCB, IEC 60947-2) kullanılır.
- TN, TT ve IT sistemleriDiğer adları: TN-S, TN-C, TN-C-S, şebeke tipi
Alçak gerilim şebekelerinin topraklama düzenine göre sınıflandırılması. TN’de gövdeler koruma iletkeniyle kaynak yıldız noktasına, TT’de ayrı bir toprak elektroduna bağlanır; IT’de kaynak topraktan yalıtılmıştır (TS HD 60364).
- TopraklamaDiğer adları: koruma topraklaması, işletme topraklaması
Elektrik tesisinin belirli noktalarının toprak elektrodu üzerinden toprakla iletken biçimde birleştirilmesi. Koruma topraklaması insanları, işletme topraklaması sistemin düzgün çalışmasını korur.
- Topraklama direnciDiğer adları: yayılma direnci, toprak direnci
Topraklama elektrodu ile uzak toprak arasındaki direnç. Kabul edilebilir değer tek bir sayı değildir; şebeke tipine (TT, TN) ve koruma cihazına göre hesaplanır, ölçümle doğrulanır.
- Transformatör (trafo)Diğer adları: dağıtım trafosu, kuru tip, yağlı trafo
Elektromanyetik indüksiyonla gerilimi düşüren veya yükselten makine. Dağıtım trafoları orta gerilimi (örneğin 34,5 kV) 400 V’a düşürür; yağlı veya kuru tip olabilir ve periyodik bakım ister.
U
- UPS (kesintisiz güç kaynağı)Diğer adları: kesintisiz güç kaynağı, online UPS
Şebeke kesildiğinde aküden beslemeyi kesintisiz sürdüren güç kaynağı. Online (çift dönüşümlü) UPS’ler yükü sürekli inverter üzerinden besler; akü süresi yük gücü ve akü kapasitesine bağlıdır.
Y
- Yangın algılama ve uyarı sistemiDiğer adları: yangın alarm, dedektör, adresli sistem
Duman, ısı veya alev dedektörleri, butonlar ve sirenlerle yangını erken algılayıp uyarı veren sistem; adresli veya konvansiyonel olabilir. TS EN 54 serisine uygun ürünlerle kurulur ve periyodik kontrole tabidir.
- Yıldız-üçgen yol vermeDiğer adları: Y-Δ, yıldız üçgen
Motoru önce yıldız bağlantıda düşük gerilimle kaldırıp sonra üçgene geçiren yol verme yöntemi. Kalkış akımı ve torku doğrudan yol vermeye göre yaklaşık üçte bire iner; yalnız üçgende 400 V’a uygun motorlarda kullanılır.
Tanımlar bilgilendirme amaçlı kısa açıklamalardır; tasarım ve uygulamada ilgili standart ile yönetmeliğin güncel tam metni esas alınır.